Tuesday, March 24, 2009

با این همه تغییر، هنوز نوروز ماست

این گزارش - مقاله ای است که برای سایت فارسی بی بی سی نوشته ام

نوروز که از هزاران سال پیش به هنگام نزول بهار بر فلات ایران خیمه زده، در این هزاران بار و هزاران سال آئین ها و رسم ها از زمانه گرفته، از مهاجران و از مهاجمان، تا امروز که مجموعه ای است از آدابی که برخی از آن را کس نمی داند از کجا آمده است.

از آئین نخستین آیا جز همان سیب، آب، و سبزی چیزی به امروز رسیده؟ آیا چنان که برخی معتقدند هفت شین بوده است اول، نه هفت سین، آن که موقع تحویل سال در مقابل نوروزیان می نشنید.

پاسخ سئوال های ریزتر را باید استادان بدهند که از جمله می دانند به جز ایرانیان، بسیاری از اقوام اروپائی هم در اعصار پیش، در اواخر ماه مارس، سال نوئی داشته اند و آغاز بهار را آغاز سال نو می دیده اند.

از جمله استادانی که بر نوروز و آداب سنتی ایرانیان بسیار پژوهش ها کرد، یکی هم ذبیح بهروز بود که بر ایران قبل از اسلام بسیار اندیشیده و تحقیق کرده و زبان باستان می دانست.

پنجاه سال پیش وقتی به اصرار روحانیون دانشگاهی و پیام هائی که از مراجع رسید، مدیریت دانشگاه تهران ذبیح بهروز را از درس دادن معاف کرد، وی در مقابل دانشگاه، مرکزی برای ایران شناسی به راه انداخت .

در آن مرکز همه آئینهای باستان بزرگ داشته می شد، اما یک آئین سنتی برای او چنان اهمیتی داشت که دفتر به گل آذین می بست، و نوروزانه (عیدی ) می داد و شاگردان را وامی داشت تا لباس نو به بر کنند و خود اول سال با گل سرخی بر یقه کت کتانی اش ظاهر می شد و بهاریه می خواند.

به گفته و نوشته ذبیح بهروز، نوروز کشف بزرگ ایرانیان دانش پژوه و نشانه پیشرفت علمی و بزرگی ایرانیان باستان بود. و باز به گفته وی، رشته الفت هزاران ساله ایرانیان را نوروز با تاریخ ایران پیوسته بود.

اما در این آئین، ذبیح بهروز مسامحه را جایز می شمرد و آن چه را پیدا بود که بعد از اسلام رایج شده، گرامی می داشت. از خواندن دعاها منع نمی کرد.

تغییرات نوروز

اما نوروز، در همین پنجاه سال رنگ های اصلی خود را باخته و بسیار آئین هایش همانند دیگر نقش های زندگی دیگرگون شده است.

از آن چه مانده، پررنگ ترینش این است که اول فروردین کشور دو هفته ای تعطیل می شود. جامعه ای که به طفیل فروش سرمایه طبیعی اش (نفت) می تواند روزها و روزها در تعطیل باشد، در آغاز سال، هیچ گاه به چهار روز تعطیل رسمی و اعلام شده اکتفا نمی کند و همواره به استقبال تعطیلاتی می رود که پایانش سیزدهمین روز بهارست.

در سی سال گذشته آئین کهنسال نوروز سه رقیب یافته. یکی دهه فجر که ادارات دولتی عملا خدمتی انجام نمی دهند، گرچه به طور رسمی تعطیل نیستند. دومین موقعیتی که تعطیلات طولانی دارد هفته دوم تا چهارم اولین ماه قمری (محرم الحرام) که برای شیعیان آئین های سوگواری است که خود ده ها سنت و آئین در دل دارد و خود حرکتی اجتماعی است که ده ها و بلکه صدها نهاد مذهبی را در دل خود پرورانده، و سوم عید غدیرست که به ویژه در سه سال اخیر به خواست دولت و پایمردی آیت الله ابوالقاسم خزعلی (رییس بنیاد غدیر) به عنوان عید اصلی شیعیان تبلیغ می شود.

طرحی هم به مجلس داده شد تا شاید عید غدیر سه روز تعطیل شود، کمی کمتر از نوروز که چهار روز تعطیل رسمی است و دو هفته تعطیل قطعی.

اما در عمل آشکار شده که رقیبان نوروز هیچ احتمال موفقیت ندارند چنان که سال شاهنشاهی نداشت که اگر دولت شریف امامی، برای نجات حکومت شاهنشاهی آن را ملغا نکرده بود الان سال ۲۵۶۸ آغاز می شد، تاریخی که غباری از آن هم در خاطر کسی نمانده است.

چهارشنبه سوری نو تاثیر

نوروزی که توده مردم به این اصرار نگهبانش شده اند، زیر تاثیر دگرگون شدن اجزای زندگی شهری که گیتیانگی (گلوبالیزایشن) عامل عمده آن است اینک تبدیل شده به چند ماجرا که هیچ کدام شباهتی به آئین سنتی نمی برند.

آئین نوروزی در این سال ها شروع می شود با چهارشنبه سوری پرحادثه، پر گفتگو و پر چالشی بین جوانان و پلیس شروع شود.

در این تحولات تازه، چهارشنبه سوری که در گذشته شب شادی پریدن از روی آتش و تقسیم شادی ها بود و گرمای آن پیوستگی روابط انسانی همسایگان و اهالی محلات را باعث می شد، در سی سال گذشته، به آماده باش نیروی انتظامی و بسیج، سنگربندی نقاط خاص هر شهر، اخطار های مدام از یک ماه قبل به خانوادها در مورد خطرات استفاده از هفت ترقه و نارنجک، به بگیر و بند جوانان توسط پلیس تبدیل شده است.

در این چند سال که جوانان ایرانی به جمع وبلاگ نویسان جهان پیوسته اند، یکی از بحث های ثابت ماه آخر سال موضوع چهارشنبه سوری و انفجارهاست.

همیشه کسانی شروع می کنند که اعلامیه های نیروی انتظامی و شهرداری ها را وسیله قرار می دهند تا زجرآوری صداها بگویند و جوانانی هستند که شعار بدهند که این انفجارها فریاد اعتراض هاست که انباشته شده است، خشم نسلی زیر فشارست که مدام با امر و نهی روبروست.

در سالهای گذشته گاه تذکر روحانیون در مورد چهارشنبه و آداب عید کشمکشهائی را پدید می آورد، دوسالی است که نوار صدائی از آیت الله مرتضی مطهری اولین رییس شورای انقلاب اسلامی در دنیای مجازی می گردد و شنیده می شود که در آن گفته است چهارشنبه سوری نشانه آتش پرستی و کفر و شرک است. آیت الله مطهری در این نوار کسانی را که از آتش می پرند با لفظی توهین آمیز به یکی از حیوانات شباهت داده است.

این گونه برخوردها نه فقط از سوی روحانیون بلکه از طرف روشنفکران هم قبل از انقلاب اسلامی معمول بود و هیچ کس هم به صدا نمی آمد و آن زمانی بود که ترقه ها هم به نارنجک تبدیل نشده بود.

رونق بازار

از جمله بخش های هر سال بزرگ تر شونده نوروز، صف مقابل بانک هاست که هر سال حجم عظیم تری از اسکناس را چاپ و بین نوروزیان تقسیم می کند که هر سال با وجود این میلیاردها تومان پول، کمتر می توانند خرید کنند و هنگامی که دسته های گرفته از بانک ها را بین دکانداران تقسیم می کنند به یاد تورمی می افتند که به سرعتی نه یکسان، سال به سال فشارش بر دوش خانواده های شهری ببشتر می شود.

بخش دیگر و غیرقابل تفکیک از آئین های امروزی تعطیلات نوروزی، سفر در درون و بیرون کشور است که شهرهای ساحلی شمال و جنوب کشور و هم شهرهای زیارتی مشهد و قم، و هم شهرهای سیاحتی اصفهان و شیراز را ازدحام می بخشد، هتل ها را لبریز می کند و از آن جا به مدارس دولتی سرریز می شود و آنگاه خانه های مردم به اجاره می رود.

ازدحام اعصاب خردکن اتومبیل ها در جاده های بین شهری از دیگر ماجرای های سنت نوروز در سال های بعد از انقلاب است.

در سال های جنگ خودروهای قدیمی پرمصرف با بنزین های کوپنی هیچ از ازدحام جاده ها نکاستند جز آن که تعاونی های اتوبوسرانی که در همان ماه های اول انقلاب به مردم واگذار شد، بازاری تازه یافتند. بدین سان ایرانگردی نه تنها هتل هائی را که قبل از انقلاب برای توریست های غربی ساخته شده بود پر کرد بلکه هزاران اتاق هتل لازم آمد و نبود، تورهای گردشی هم به مجموعه خدمات مسافری افزوده شد.

بعد از جنگ دیگر هیچ چیز نمی توانست نیاز خانواده ها را به اتومبیل پاسخگو باشد، جز به کار افتادن ده کارخانه بزرگ خودروسازی و تولید یا مونتاژ سالانه چهل هزار خودرو برای جاده هائی که بزرگ تر نشدند، تنها در تهران و شهرهای بزرگ نهضت ساختن اتوبان میدان به این تولیدات داد. تعطیلات نوروزی هم برای انتقال خانواده ها به شمال و جنوب و هم برای نمایش و رقابت طبقه تازه به ثروت رسیده موقعیتی ویژه فراهم آورد.

سریال های تلویزیونی شاد یا کمی شاد و کمتر شعاری از دیگر بخش هائی بود که به مناسک نوروز اضافه شد. گرچه اکران نوروزی فیلم های ایرانی از بهترین موقعیت ها برای فروش سینما شد اما هرگز به پای سریال های تلویزیونی نرسید و این سریال ها بودند که هنوز نوروز به پایان نرسیده تولیداتشان در خیابان های سراسر کشور به عنوان تکیه کلام ها بر سر زبان ها بود و می گشت.

سیزده به در

و پایان آئینی دو هفته ای در موج موج خودروهائی است که جاده های منتهی به شهرهای بزرگ را پر می کنند و نوروزیان مسافر را به خانه خود بر می گردانند، و با آن که تا سه روزی ادامه دارد و نشان می دهد که تعطیلات از سیزده روز هم بیشتر شدنی است، اما این قدر هست که آمار تصادفات را چندان بالا می برند که رکورددار کشتار در جاده هائی می شوند که در بقیه روزهای سال هم رکورددار بالاترین میزان کشتار و تصادف در جهان اند.

سیزدهمین روز بهار با آداب شیرین بازی های جمعی، و پیک و نیک تا سی سال پیش از جمله مشوق های مردم به ربط با طبیعت بود و روزی برای زیستن و مهربان زیستن با باغات و کوه و کمر.

اما اینک باز با تغییر باورها و برخوردها، و هم گسترش بی رویه شهرها از اثر ازیاد جمعیت، روز طبیعت هم به روز ضد طبیعت بدل شده است و فغان هواداران محیط زیست از کاری که در این روز با محیط حیاتی طبیعت می شود به هواست.

و چنین است که به نوشته یکی از نویسندگان روزنامه های آخرین روز سال "عید را خسته از گرانی و ازدحام شروع می کنیم و خسته از سفرهای اعصاب شکن به پایان می بریم و هیچ کداممان در اولین روز کاری لبخند آمادگی برای سالی نو بر لب ندارد. باز هوای کثیف که این بار بی پولی زودهنگام نیمه فروردین هم به آن افزوده شده است."

با این همه دگرگونی ها که نوروز گرفته اما هنوز وقتی سخن از این می رود که کشورهای فارسی زبان همسایه در جهانی کردن نوروز از ایران جلو افتاده اند، فغان از بزرگ و کوچک برمی خیزد که چرا نوروز، این یادگار باستان نام دیگران را بر خود دارد.

و وقتی خبر می رسد که دولت در گذاردن پرونده نوروز روی میز آئین های جهانی یونسکو اهمال کرده است ده ها وبلاگ و روزنامه به صدا در می آورند و شعارشان این است که نوروز را باید نگاه داشت به هر شکل. این روزنو روزماست.

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin share on facebook

نظرات

At March 24, 2009 at 8:15 PM , Anonymous Anonymous said...

نوروز ما عادتیست دیرینه که همچون خمیازۀ بی اختیار می آید و نه نیازی به اغراق دارد...که رستم یلی بود در سیستان ...منش کرده ام رستم دستان . و نه بیدی ست که از باد فسیل ها بلرزد . هر چه هست از قامت ناساز بی اندام ماست و بس .

 
At March 24, 2009 at 9:53 PM , Anonymous محمود said...

درود بهنود جان!

خيلي خوب اين روزها را تشريح كرده‌ايد و حرف و نقل اين روزهاي ماست! دست مريزاد!

فقط در مورد چهارشنبه‌ي آخر سال نكته‌ي ديگر اين است كه نمي‌خواهيم بپذيريم كه بمب و ترقه‌بازي به اين آيين با عرض معذرت گند زده است. دست برداريم از اين كارهاي غلط و گزك به دست ديگران ندهيم.

شاد زي

 
At March 24, 2009 at 10:41 PM , Anonymous Abbas......pune.India said...

dear Behnoud

Im realy happy that sending first comment to u......happy new year to
pls if u can put ur video in BBC in ur blog

Abbas......Pune.India

 
At March 25, 2009 at 7:58 AM , Anonymous Anonymous said...

neveshtehat talk shode, be khosos vaghti darbareie iran va mardomesh va farhangesh minevisi.

be nazar miad ke na omid shodi, ya hadeaghal oon omidvarie ghabl ro nadari.

shayad be in khatere ke kheili vaghte iran narafti va faghat akhbare bad ro mishnavi.

shayadam baad az 3 sal uk boodan be tafavotaie aslie 2 jamee pei bordi, va to ham be in natije residi ke moshkel az hokomat nist az khode mardome.

va darbareie noorooz, mohem ine ke dar hale hazer ye sambole moghavemate; dar iran bar alaihe tahajoor va islamize shodan, dar torkie bar alaihe zolme torka be korda va dar jahaie dige baz gasht be asl.

fekr nakonam mohem bashe ke toie UNESCO in eid be name ki sabt beshe, mohem ine ke jahani beshe, ke khoshbakhtane dare mishe.

kasi aslan miporse ke xmass az koja omade? hame xmass ro samboli az tamadone gharb midonan. ye rooz ham norroz mishe ye sambol baraie falati ke ye zamani esmesh irane bozorg boode; inke bekhaim faghat be esme khodemon sabtesh konim rohe jahani shodan ro azash gereftim.

 
At March 25, 2009 at 10:34 AM , Anonymous Anonymous said...

bravoo agha behnood donya ra tang kardan kare sakhtist,vaghti bazash mikonid ham shoma ham ma nafasi rahat-tar mikeshim .ali

 
At March 25, 2009 at 11:56 AM , Anonymous آفتاب لب بوم said...

جناب بهنود, از پست امروزتون خیلی چیزها در مورد نوروز یاد گرفتم, خیلی متشکرم, اما فکر کنم که بطور کلی ایده برگذاری عید در اول بهار بیشتر بخاطر تمام شدن زمستان و سرما و رو به گرمی رفتن هواو بخصوص در ایران و آسیای میانه ,هوای فرح بخش این مناطق است, در نتیجه ما در اروپا تغبیری زیادی را حس نمی کنیم , در اروپای غربی هوا در ماه آوریل هم ابری و تقریبن سرد است, بنابراین من فکر نکنم که در اروپا بخاطر آغاز فصل بهار جشنی گرفته شده باشد, چون ما در اینجا تغییر فصل را اصلن حس نمی کنیم .
با تشکر

 
At March 26, 2009 at 2:06 AM , Anonymous Anonymous said...

جناب بهنود ٬ جهان هستی را باید از دید سقراط و مولوی و ... دید نه شش بیلیون
مردم کوچه و بازار ٬ البته نوروز متعلق بجمع کوچکی از این شش بیلیون سکنه کره
زمین است و سابقه هزاران ساله هم دارد اما این کره خاکی صد ها میلیون سالست
هی دور خودش میچرخد و هی دور خورشید و تا ابد هم همین ادامه دارد وتعجب
میکنم که این همه عجله و شور و غوغای هر چه زودتر صنعتی شدن هر چه بهتر
دمکرات شدن و عقب نماندن و !؟ برای چیست و چرا این همه شتاب بکجا !؟ برای
چه !؟ مگر دارد دنیا باخر میرسد؟؟؟ آقا / خانم نه آغازی میدانیم نه پایانی
میشناسیم اگر دچار حادثه نشویم یک هفتاد یا هشتاد سالی زندگی میکنیم و میمیریم
و دیگر هیچ ... عمر من و شما در قدمت هستی مثل قطره آبیست در اقیانوس کبیر
و شاید کوچکتر٬ چهل سال پیش که بکره ماه رفتند انقدر دار و دور راه انداختند که
گویی دنیای هستی را صاحب شده اند !! بعد از چهل سال امروز فهمیدند که اندر خم
یک کوچه اند و زور بیخود میزنند ٬ شناخت این دنیای هستی توسط مغز این انسانهای
کره خاکی میسر نیست و افسانه میسازند

 
At March 26, 2009 at 7:02 PM , Anonymous arzhang said...

delam gereft..eyde,kami shadtar bashim va benvisim

 
At March 27, 2009 at 4:32 AM , Anonymous ابراهیم نبوی و ایران ما said...

ابراهیم نبوی و دوستانش تلاش می کنند تا در یک اتاق فکر گروهی از طریق گقتگو با همدیگر در مورد اصلاحات و انتخابات،ارتباط با ایرانیان در دنیای مجازی و تلاش برای توسعه آزادی های فردی و اجتماعی، به توسعه دموکراسی در داخل و سربلندی ایران در جهان، کمک کنند.
شما هم با پیوستن به گروه "ایران ما" با ما همگام شوید.
http://www.facebook.com/group.php?gid=57549201641

 
At March 29, 2009 at 2:37 AM , Blogger صادق صادقی said...

آید بهار و پیرهن بیشه نو شود
نوتر برآورد گل ، اگر ریشه نو شود
زیباست روی کاکل سبزت کلاه نو
زیباتر آن‌که در سرت اندیشه نو شود
منوچهر آتشی

نوروزتان مبارک
صادق صادقی

 
At March 29, 2009 at 4:28 AM , Anonymous شیدا said...

شما خود نوروزید

 
At April 1, 2009 at 12:23 AM , Blogger fariborz said...

کشورهای پیشرفته امروز جهان من جمله ژاپن و کره جنوبی و هندوستان ویا کشورهای اروپایی همه از دوستی و ادغام در بازار جهانی به تکامل اقتصادی رسیده اند
تمام کشورهای صنعتی و اقتصادهای مهم دنیا مثل چین متحد آمریکاهستند
تنها کشوری در دنیا که دوستی با آمریکا را به زیان خودش می داند جمهوری اسلامی ایران است
آقای خامنه ای دوستی با آمریکا را مزاحم کشتارهای مکرر سیاسی و خفقان حاکم می داند
آقای خامنه ای از اینکه آمریکا یا انگلستان نقض حقوق بشر در داخل ایران را گزارش کنند ناراحت است
آقای خامنه ای دوست ندارد که اقتصاد ایران با ادغام در اقتصاد جهان راه ترقی را بپیماید

 

Post a Comment

Subscribe to Post Comments [Atom]

<< Home